Święty Jan Chrzciciel – prorok, pustelnik i poprzednik Chrystusa
Prorok przygotowujący drogę Chrystusowi
Święty Jan Chrzciciel był żydowskim prorokiem i ascetą. Kościół czci go jako bezpośredniego poprzednika Jezusa Chrystusa – człowieka posłanego, aby przygotować ludzi na przyjście Mesjasza.
Przez wiele lat prowadził życie pustelnicze. Następnie rozpoczął publiczną działalność, wzywając ludzi do nawrócenia, modlitwy i przemiany życia. Udzielał w Jordanie chrztu nawrócenia, który przygotowywał na przyjęcie Tego, który miał nadejść.
Chrzest z rąk Jana przyjął również Jezus. Chrystus nie potrzebował oczyszczenia z grzechów, lecz poprzez ten gest solidaryzował się z grzeszną ludzkością i rozpoczął swoją publiczną działalność. Podczas chrztu objawił się Duch Święty, a głos Ojca wskazał Jezusa jako umiłowanego Syna.
Rodzina i znaczenie imienia
Imię Jan pochodzi z języka hebrajskiego i oznacza „Bóg jest łaskawy” albo „Jahwe się zmiłował”. Jan był synem kapłana Zachariasza i Elżbiety, krewnej Maryi. Jego narodziny zapowiedział Zachariaszowi archanioł Gabriel.
Ponieważ Zachariasz nie uwierzył w anielską zapowiedź, pozostał niemy aż do narodzin syna. Odzyskał mowę, gdy potwierdził, że chłopiec otrzyma imię Jan. Według relacji św. Łukasza Jan był około sześciu miesięcy starszy od Jezusa.
Gdy Maryja odwiedziła Elżbietę, Jan poruszył się w jej łonie, a Elżbieta została napełniona Duchem Świętym. Kościół widzi w tym wydarzeniu pierwsze spotkanie Chrystusa z Jego przyszłym poprzednikiem.
Pustelnik znad Jordanu
Jan wybrał życie pełne wyrzeczenia, pokuty i modlitwy. Ewangeliści opisują go jako człowieka odzianego w sierść wielbłądzią, noszącego skórzany pas i żywiącego się szarańczą oraz miodem leśnym.
Publiczną działalność rozpoczął w piętnastym roku panowania cesarza Tyberiusza. Jego nauczanie przyciągało tłumy. Jan przypominał jednak, że sam nie jest Mesjaszem, lecz jedynie przygotowuje Mu drogę.
Kiedy zobaczył nadchodzącego Jezusa, wskazał Go swoim uczniom słowami: „Oto Baranek Boży, który gładzi grzech świata”. Nie zatrzymywał ludzi przy sobie, lecz prowadził ich do Chrystusa.
Obrońca prawdy i małżeństwa
Jan Chrzciciel odważnie upominał Heroda Antypasa z powodu jego związku z Herodiadą, żoną jego brata. Publicznie przypominał władcy, że nie wolno mu jej mieć. Wierność prawdzie naraziła proroka na prześladowanie i doprowadziła do jego uwięzienia.
Z tego względu św. Jan jest ukazywany jako obrońca świętości i nierozerwalności małżeństwa, a także jako wzór odwagi dla tych, którzy bronią prawa Bożego bez względu na osobiste konsekwencje.
Męczeńska śmierć Jana Chrzciciela
Podczas uczty wydanej przez Heroda córka Herodiady zachwyciła władcę swoim tańcem. Herod obiecał spełnić jej życzenie. Za namową matki poprosiła o głowę Jana Chrzciciela podaną na misie.
Herod zasmucił się, lecz ze względu na złożoną publicznie przysięgę nakazał ściąć Jana w więzieniu. W ten sposób prorok przypieczętował własną krwią świadectwo dawane prawdzie.
Jan nie zginął dlatego, że szukał konfliktu. Poniósł śmierć, ponieważ nie zgodził się przemilczeć zła i podporządkować prawdy oczekiwaniom władcy.
Kult św. Jana Chrzciciela
Papież Benedykt XVI przypominał, że Jan, jak przystało na autentycznego proroka, dawał świadectwo prawdzie bez kompromisów. Wskazywał na łamanie przykazań Bożych nawet wtedy, gdy dopuszczali się tego ludzie możni, a swoją służbę Chrystusowi przypieczętował męczeństwem.
Jan Chrzciciel zajmuje wyjątkowe miejsce w liturgii Kościoła. W przypadku większości świętych wspominany jest dzień śmierci, rozumiany jako dzień narodzin dla nieba. Kościół celebruje jednak również ziemskie narodziny Jana, podobnie jak narodziny Jezusa Chrystusa i Najświętszej Maryi Panny.
Miejsca związane z kultem świętego
Kult św. Jana Chrzciciela należy do najstarszych w chrześcijaństwie. Już w IV wieku powstawały kościoły noszące jego wezwanie. Szczególne miejsce zajmuje bazylika św. Jana na Lateranie w Rzymie – katedra Biskupa Rzymu, czyli papieża.
W Wielkim Meczecie Umajjadów w Damaszku znajduje się sanktuarium, które według tradycji przechowuje relikwie głowy św. Jana. Jan jest otaczany szacunkiem również w islamie, w którym występuje jako prorok Jahja.
W Ain Karem, niedaleko Jerozolimy, pielgrzymi odwiedzają kościoły upamiętniające dom Zachariasza i Elżbiety oraz narodziny ich syna.
Jan Chrzciciel jako patron
Święty Jan Chrzciciel jest patronem wielu państw, miast, regionów, zakonów, wspólnot i zawodów. Jego opieki wzywają między innymi:
Jest również patronem między innymi Malty, Florencji, Amiens, Burgundii, Prowansji oraz archidiecezji warszawskiej. Tradycyjnie jego wstawiennictwa wzywano podczas gradobicia i w przypadku epilepsji.
Święty Jan w ikonografii
W sztuce Jan Chrzciciel przedstawiany jest jako dziecko, młodzieniec albo ascetyczny mężczyzna ubrany w skórę zwierzęcą lub płaszcz z wielbłądziej sierści.
Jego najważniejszym atrybutem jest Baranek Boży, wskazujący na Chrystusa. Przedstawiany jest także z krzyżem, księgą, misą z głową lub z banderolą zawierającą słowa wzywające do nawrócenia. W sztuce wschodniej bywa ukazywany ze skrzydłami jako anielski zwiastun przyjścia Mesjasza.
Ciekawostki o Janie Chrzcicielu
- Jan Chrzciciel jest czczony przez chrześcijan, a jako prorok Jahja otaczany jest szacunkiem również w islamie.
- Tradycja chrześcijańska i muzułmańska łączy jego relikwie z Wielkim Meczetem Umajjadów w Damaszku.
- Relikwie przypisywane świętemu znajdują się w różnych miejscach świata, między innymi w Cetyni, Sienie i Stambule.
- W 2010 roku na bułgarskiej wyspie Świętego Iwana, niedaleko Sozopola, odnaleziono szczątki, które według części badaczy i lokalnej tradycji mogą być związane ze św. Janem.
- Uroczystość Narodzenia św. Jana przypada blisko przesilenia letniego. Z czasem chrześcijańskie obchody połączyły się w kulturze ludowej z niektórymi dawnymi zwyczajami związanymi z ogniem, wodą i początkiem lata.
- Święty Jan jest jedną z najczęściej przedstawianych postaci biblijnych w malarstwie, rzeźbie i ikonografii chrześcijańskiej.
Słowa Jana Chrzciciela
„Ja was chrzczę wodą dla nawrócenia; lecz Ten, który idzie za mną, mocniejszy jest ode mnie; ja nie jestem godzien nosić Mu sandałów. On was chrzcić będzie Duchem Świętym i ogniem”.
„Oto Baranek Boży, który gładzi grzech świata. To jest Ten, o którym powiedziałem: Po mnie przyjdzie Mąż, który mnie przewyższył godnością, gdyż był wcześniej ode mnie”.
Kiedy obchodzimy uroczystość św. Jana Chrzciciela?
Kościół obchodzi uroczystość Narodzenia św. Jana Chrzciciela 24 czerwca, sześć miesięcy przed uroczystością Narodzenia Pańskiego. Taki odstęp wynika z Ewangelii według św. Łukasza, zgodnie z którą Elżbieta była w szóstym miesiącu ciąży, gdy anioł Gabriel zwiastował Maryi narodziny Jezusa.
Obchody narodzin Jana rozwinęły się w chrześcijaństwie już w pierwszych wiekach. W tradycji ludowej wigilia uroczystości otrzymała nazwę nocy świętojańskiej. W różnych krajach połączono ją z procesjami, błogosławieństwem ognia i wody, modlitwą oraz lokalnymi zwyczajami letnimi.
Szczególne znaczenie uroczystość ta ma w kanadyjskiej prowincji Quebec, gdzie 24 czerwca obchodzone jest Fête nationale du Québec. Tradycja świętowania dnia św. Jana została tam przyniesiona przez francuskich osadników, a współczesne obchody mają zarówno wymiar religijny, jak i narodowy oraz kulturalny.
Drugim ważnym dniem jest 29 sierpnia, kiedy Kościół wspomina męczeństwo św. Jana Chrzciciela. Obie daty ukazują całą drogę proroka: od narodzin zapowiedzianych przez anioła aż po oddanie życia w obronie prawdy.
„Potrzeba, by On wzrastał, a ja się umniejszał”
Życie Jana Chrzciciela uczy odwagi, pokory i wierności prawdzie. Prorok nie skupiał uwagi na sobie, lecz wskazywał na Chrystusa. Jego misją było przygotowanie ludzkich serc na spotkanie z Mesjaszem – i ta misja pozostaje aktualna także dzisiaj.
